dofinansowanie

Strona główna» Akademia naukowa» 3. Czy powtórne wykorzystanie drewna impregnowanego, wycofanego z...

3. Czy powtórne wykorzystanie drewna impregnowanego, wycofanego z eksploatacji jest bezpieczne?

Czy powtórne wykorzystanie drewna impregnowanego, wycofanego z eksploatacji jest bezpieczne?

 

dr n. leśnych Izabela Betlej

Instytut Gospodarki i Polityki Społecznej

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Krośnie

e-mail: izabelabetlej@pwsz.krosno.pl

 

Chemiczna impregnacja drewna środkami ochrony jest jednym ze sposobów zapewnienia trwałości materiału w miejscu jego użytkowania.  Drewno, jako materiał konstrukcyjny, stosowany
w środowisku narażonym na działanie wilgoci, bez właściwego zabezpieczenia chemicznego, uległoby szybkiej degradacji, spowodowanej przez czynniki biotyczne – głownie grzyby. Sposób zabezpieczenia drewna, jakość dobranych impregnatów zależą od klas użytkowania drewna. Zgodnie z normą PN EN- 335-1 istnieje 5 klas użytkowania drewna, wśród których możemy wyróżnić drewno narażone na działanie wilgoci w sposób stały tj. mające kontakt z wodą morską (pomosty, falochrony), stykające się z ziemią (podkłady kolejowe) lub sporadycznie zawilgacane (drewno pod zadaszeniem).
W zależności od zamierzonych warunków eksploatacji drewna, dobiera się odpowiedni rodzaj impregnatów, którymi następnie nasyca się drewno i po określonym czasie sezonowania, czyli utrwalania się preparatu w drewnie oraz osiągnięciu pożądanej wilgotności, drewno może być stosowane zgodnie z planowanym przeznaczeniem.

Wprowadzenie do drewna substancji chemicznej zawsze wiąże się z jego utoksycznieniem,
a tym samym zwiększeniem narażenia środowiska na ewentualne skażenie. Dlatego też dobór środków ochrony powinien ściśle zależeć od miejsca stosowania drewna tak, aby uniknąć niebezpieczeństwa zatrucia ludzi np. oparami gazów powstających na skutek rozkładu niektórych substancji. Rynek środków ochrony drewna w Polsce jest ściśle regulowany restrykcyjnymi przepisami Ustawy o Produktach Biobójczych (Dz.U. Nr 225, poz. 1464 z 2010r). Każdy impregnat będący w sprzedaży powinien posiadać pozwolenie wydane przez Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych na podstawie dokumentacji zawierającej wyniki badań z zakresu skuteczności działania preparatu, oceny ryzyka dla ludzi i dla środowiska, badań toksykologicznych. Ustawa o Produktach Biobójczych nie reguluje jednak postępowania z pozostałościami po impregnacji oraz z drewnem impregnowanym, wycofanym
z eksploatacji po określonym czasie użytkowania. Każdy wyrób z drewna posiada bowiem swój cykl życia, po zakończeniu którego powinien być odpowiednio zutylizowany np. poprzez recykling organiczny (w tym kompostowanie), składowanie na składowisku lub spalanie w spalarniach. Według danych literaturowych rocznie w Europie powstaje około 70 mln t odpadów drewna poużytkowego oraz tworzyw drzewnych. W Polsce ilości tych samych odpadów szacuje się na około 2,9 mln t na rok, przy czym podaż drewna impregnowanego środkami ochrony wynosi około 120 tyś ton rocznie. Najbardziej rozwiniętym kierunkiem eliminacji tego typu odpadów jest termiczna utylizacja, która jednak wymaga dużych nakładów finansowych.

Zużyte podkłady kolejowe – czy właściwie postępujemy wykorzystując je powtórnie?

Bardzo częstym, a zarazem niewłaściwym sposobem postępowania z drewnem impregnowanym, wycofanym z eksploatacji jest jego powtórne wykorzystanie np. w ogródkach,
w celu poprawienia estetyki i wyglądu przydomowej architektury. Brak wiedzy odnośnie szkodliwości takich odpadów, sprawia, że w sposób nieświadomy dochodzi do niepotrzebnego narażenia ludzi
i zwierząt na oddziaływanie niebezpiecznych, często rakotwórczych substancji. Niestety jednym
z przykładów takiego postępowania jest wykorzystanie starych, zużytych podkładów kolejowych do wykładania przydomowych ścieżek, wykonywania drewnianej kostki brukowej lub budowania altan czy pergoli. Podkłady kolejowe impregnowane są olejem kreozotowym, otrzymywanym ze smoły węglowej w wyniku destylacji frakcyjnej.  Olej kreozotowy zwany także olejem impregnacyjnym jest doskonałym środkiem zapobiegającym rozwojowi grzybów na drewnie; jest stosowany
w drzewnictwie od 1838 roku do nasycania podkładów kolejowych, słupów teletechnicznych i innych materiałów przeznaczonych do pracy na otwartej przestrzeni i mających kontakt z gruntem. Przyjmuje się, że wartość grzybobójcza oleju kreozotowego wynosi od 8,8 do 12,9 kg/m3, a trwałość drewna zabezpieczonego tym impregnatem w warunkach normalnych może sięgać około 30 lat. Niektóre dane literaturowe podają, że żywotność drewna nasyconego olejem impregnacyjnym może wynosić nawet do 100 lat. Olej kreozotowy jest mieszaniną wyższych węglowodorów aromatyczne
o charakterze obojętnym tj. naftalen, antracen, fenantren, chryzen, stanowiących od 80 do 90% składników oleju oraz składników kwaśnych i zasadowych – fenoli, krezoli, metylowych pochodnych piryny i innych. Substancje te mogą być dla człowieka wysoce toksyczne w warunkach bezpośredniego kontaktu lub przez wdychanie. Nawet niewielkie ilości mogą powodować nudności, wymioty, przyśpieszenie oddechu, zaburzenia żołądkowo-jelitowe, zatrzymanie krążenia, a nawet śmierć. Jednym z głównych składników oleju kreozotowego jest benzo[a]piren, który należy do
I kategorii czynników rakotwórczych i zgodnie z rozporządzeniem Ministra Gospodarki i Pracy z 5 lipca 2004r. nie może być wprowadzany do obrotu dostępnego dla konsumentów. Dawka śmiertelna tej substancji dla organizmów stałocieplnych wynosi zaledwie 710mg/kg. Szkodliwość benzo[a]piranu ściśle związana jest z jego przemianami metabolitycznymi w organizmie wywołującymi reakcje cytotoksyczności – uszkodzenia struktur i organelli komórkowych, immunotoksyczności – uszkodzenia komórek układu immunologicznego i mutacji w strukturze DNA.

Zużyte podkłady kolejowe, często uszkodzone mechanicznie nadal zawierają toksyczne substancje wprowadzone podczas procesu impregnacji, dlatego też nie powinny być stosowane
w miejscach czasowego bądź ciągłego przebywania ludzi, czy zwierząt. Niestety znane są przypadki budowania altanek działkowych niemal wyłącznie z zużytych podkładów kolejowych. 

Przeglądając internet nietrudno znaleźć oferty sprzedaży zużytych podkładów kolejowych. Promocją sprzedaży zajmują się zarówno portale ogrodnicze, które często poprzez bogate ilustracje przedstawiają sposoby na zagospodarowanie podkładów w ogrodach, jak i portale aukcyjne. Zużyte podkłady kolejowe można również nabyć za pośrednictwem zwykłych stron ogłoszeniowych. Na licznych forach internetowych nabywcy oraz kupujący wymieniają poglądy na temat zastosowania zużytych podkładów, sposobów poprawiania ich wyglądu poprzez malowanie; pojawiają się również dyskusje odnośnie substancji zawartych w drewnie, z których jasno wynika, że użytkownicy nie wiedzą dokładnie czym takie drewno jest nasycone, często informują, że podkłady zawierają „jakieś” kwasy, którymi nie należy się przejmować. Skąd bierze się popularność stosowania zużytych podkładów kolejowych? Wydaję się tutaj nie tylko brak wiedzy odnośnie szkodliwości i potencjalnych zagrożeń, ale i niska cena oferowana przez sprzedających. Na portalach internetowych można znaleźć oferty sprzedaży zużytych podkładów wręcz za symboliczną cenę 20 zł za sztukę lub nawet za darmo. Dodatkowo użytkownicy portali rozpisują się o rewelacyjnych właściwościach takiego drewna, długotrwałej żywotności oraz podają propozycje sposobów jego wykorzystania. Zużyte drewno nasycone olejem impregnacyjnym najczęściej używają do budowy ścieżek ogrodowych, podjazdów, tarasów, umacniania skarp, do budowy płotów, ogrodzeń, a nawet mostków nad strumieniami
i oczkami wodnymi. Nie informują o zagrożeniach ze strony substancji zawartych w impregnowanym drewnie, niekiedy wspominają tylko, o koniczności unikać chodzenia bez obuwia po ścieżkach, tarasach wykonanych z podkładów i niestosowania podkładów w miejscach, w których przebywają dzieci.  Większym problemem dla potencjalnych dalszych użytkowników są np. metalowe elementy zamocowane na zdemontowanych podkładach, które mogą być przyczyną skaleczeń, niż substancje chemiczne zawarte w takim materiale lub mechaniczne uszkodzenia albo zabrudzenia, które kupujący powinien samodzielnie usunąć używając drucianych szczotek lub wiertarki z czyszczącymi nakładkami. Nie wspomina się przy tym o skutkach pylenia zachodzących zawsze podczas obróbki takiego materiału i koniczności zabezpieczenia ciała (maski ochronne, okulary, rękawice) przed wdychaniem niebezpiecznych substancji. Użytkownicy zakupionych zużytych podkładów kolejowych zachwalają walory kolorystyczne drewna na tle innych materiałów ogrodowych oraz zieleni. Nie wspominają natomiast o nieprzyjemnej woni, emitowanej z drewna, która wyczuwalna jest zwłaszcza w gorące dni lata.

Decydując się na zakup zużytych podkładów kolejowych warto uświadomić sobie, że olej kreozotowy, którym nasycone jest drewno nigdy nie był i nie będzie sprzedawany w handlu detalicznym, nasycanie drewna takim preparatem odbywa się wyłącznie w wyspecjalizowanych zakładach przemysłowych, przy użyciu odpowiednich metod nasycania ciśnieniowo – próżniowego. Również produkt wychodzący z takich zakładów – nasycalni nie jest dostępny dla klientów indywidualnych. Olej kreozotowy nie rozpuszcza się w wodzie, dlatego nie stwierdzono jednoznacznego toksycznego wpływu tego preparatu na roślinność. Z drugiej strony niektóre doniesienia literaturowe przedstawiają wyniki negatywnego oddziaływania na florę, zwłaszcza
w miejscach, zanieczyszczonych innymi substancjami np. detergentami poprawiającymi rozpuszczalność wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych i tym samym ułatwiającymi kumulowanie ich w komórkach roślinnych.

Rozpoznanie drewna nasyconego olejem kreozotowym nie jest trudne. Drewno nasycone tym preparatem cechuje się nieprzyjemną, ostrą wonią, wyczuwalną niekiedy w odległości kilku metrów. Kolor impregnowanego drewna jest brunatny, niekiedy czarny. Drewno charakteryzuje się stosunkowo wysoka lepkością, zwłaszcza w okresie letnim można obserwować kropelki wydzielanego impregnatu (wrażenie, że drewno klei się). Drewno nasycone olejem kreozotowym cechuje się zwiększoną podatnością na działanie ognia, a sam olej kreozotowy jest również substancją łatwopalną. Dlatego też nagromadzenie drewna nasyconego kreozotem w pobliżu zabudowań mieszkalnych może stwarzać ryzyko potencjalnego zagrożenia pożarowego.

Użytkownicy podkładów kolejowych nie zdają sobie sprawy z faktu wielu innych zagrożeń, jakie niesie ze sobą stosowanie zużytego drewna. Zdarza się, że stare podkłady kolejowe zainfekowane są pewnym gatunkiem grzyba – Lentinus lepideus Fr. (grzyb podkładowy), bardzo niebezpiecznym dla konstrukcji drewnianych. Gatunek tego grzyba w przeciwieństwie do wielu innych jest stosunkowo odporny na fungicydowe działalnie oleju kreozotowego. Grzyb ten nie wytwarza dobrze widocznej grzybni powierzchniowej, rozwój grzybni zachodzi wewnątrz drewna, dlatego też przeniesienie do ogrodu zainfekowanego drewna bez oznak widocznego rozkładu może być częste. Zainfekowanie innych elementów drewnianych, zwłaszcza tych niezabezpieczonych środkami grzybobójczymi, będących w otoczeniu drewna porażonego przez grzyba podkładowego jest o tyle niebezpieczne, że grzyb ten powoduje stosunkowo szybki rozkład drewna. Po 4 miesiącach od zainfekowania, drewno może utracić około 20% suchej masy, co w przypadku drewna konstrukcyjnego np. więźby dachowej, może być tragiczne w skutkach i grozić zawaleniem.

Wydaje się, że jedynie uzasadnionym przypadkiem stosowania zużytych podkładów kolejowych, może być ich użycie, jako umocnień osuwających się skarp i to tylko w miejscach dużych przestrzeni, oddalonych od siedlisk ludzkich, ale i taki aspekt zastosowania powinien być dokładnie przeanalizowany. Warto uświadomić sobie, że drewno wycofane z eksploatacji, nasycone środkami ochrony, w świetle ustawy o odpadach (Dz.U. Nr 62 poz. 628 z 2001r z póz. zm.) należy do odpadów niebezpiecznych. Odpady drewna nasyconego olejem kreozotowym, zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 27 września 2001 r. (Dz.U. Nr 112, poz. 1206) mają przypisany kod 17 02 04, który oznacza, że zawarte są w nim substancje niebezpieczne. Brak jednak ściśle doprecyzowanych systemów klasyfikacji sprawia, że zaszeregowanie odpadów drzewnych, jako niebezpiecznych lub bezpiecznych można łatwo zmienić. Zdarza się, że po przeprowadzeniu analiz  zawartości wybranych substancji, ich stężenie jest znacznie niższe od stężenia granicznego, wobec którego klasyfikuje się substancje jako niebezpieczne. W taki sposób łatwo zmienić kod odpadów drzewnych na 17 02 01 (odpad drewna – innego niż niebezpieczne) i wprowadzić do sprzedaży detalicznej. Nadzieją na zmiany w obrocie olejem kreozotowym oraz postępowaniem z drewnem nasyconym olejem kreozotowym jest Dyrektywa 98/8/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 lutego 1998 r. dotycząca wprowadzania do obrotu produktów biobójczych, która zakładając program oceny substancji stosownych do impregnacji drewna zobligowała Państwa członkowskie do przedstawienia wyników badań stosowania oleju kreozotowego, jako środka do impregnacji drewna. Przygotowany raport oceny oleju kreozotowego skutkował wydaniem Dyrektywy Komisji 2011/71/UE z dnia 26 lipca 2011 r., której przepisy będą obowiązywać od dnia 1 maja 2013r. Bardzo ważnymi zapisami powyższej Dyrektywy są następujące dane:

  • kreozot uznano za bezprogowy czynnik rakotwórczy i sklasyfikowano, jako substancję rakotwórczą kategorii 1B,
  • kreozot, który stanowi mieszaninę setek związków, zawiera głównie wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne („WWA”). Komitet ds. Oceny Ryzyka Europejskiej Agencji Chemikaliów uznał niektóre z nich za trwałe, zdolne do biokumulacji i toksyczne,
  • produkty biobójcze zawierające kreozot powinny być objęte zezwoleniem jedynie w przypadku wniosków, gdzie odpowiednie alternatywy nie są dostępne, biorąc pod uwagę wszystkie okoliczności lokalne i inne okoliczności.

               Patrząc na powyższe wszyscy powinniśmy mieć świadomość, że ryzyko narażenia na działanie substancji zawartych w drewnie impregnowanym olejem kreozotowym może być niebezpieczne
w skutkach, dlatego też należy wystrzegać się stosowania takiego drewna w otoczeniu, w którym przebywamy.

 

Literatura:

  1. BETLEJ I., MONDER S. 2008, Wtórne wykorzystanie drewna nasyconego olejem kreozotowym – czy bezpieczne? Almanach URPLWMiPB Vol. 3, nr 3: 79-80.
  2. KRAJEWSKI K.J., BETLEJ I. 2006, Rola grzybów Basidiomycota w degradacji drewna zabezpieczonego środkami ochrony. IV Międzynarodowa Konferencja Naukowa „Rozkład i korozja mikrobiologiczna materiałów technicznych”, Ochrona przed korozją 9s/A/2006: 16-24. 
  3. Praca pod redakcją WAŻNY J., KARYŚ J. 2001, Ochrona budynków przed korozją biologiczną. Wydawnictwo ARKADY
  4. RATAJCZAK E., SZOSTAK A., BIDZIŃSKA A. 2003, Drewno poużytkowe w Polsce. Wydawnictwo ITD Poznań
  5. RICHTER D.L, WARNER J.I., STEPHENS A.L. 2003, A comparison of mycorrhizal and saprotrophic fungus tolerance to creosotein in vitro. International Biodeterioration and Biodegradation 51, 195-202.

 

Wybrane regulacje prawne:

  1. Dyrektywa 98/8/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 lutego 1998r. dotycząca wprowadzania do obrotu produktów biobójczych.
  2. Dyrektywy Komisji 2011/71/UE z dnia 26 lipca 2011r. zmieniająca dyrektywę 98/8/WE Parlamentu Europejskiego i Rady w celu włączenia kreozotu, jako substancji czynnej do załącznika I do tej dyrektywy.
  3. PN-EN 335-1:2007 Trwałość drewna i materiałów drewnopochodnych - Definicja klas użytkowania -  Część 1: Postanowienia ogólne.
  4. Rozporządzenie Ministra Gospodarki i Pracy z dnia 5 lipca 2004r. w sprawie ograniczeń zakazów lub warunków produkcji, obrotu lub stosowania substancji niebezpiecznych i preparatów niebezpiecznych oraz zawierających je produktów (Dz.U. Nr 168, poz. 1762 z 2004r).
  5. Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 27 września 2001 r. w sprawie katalogu odpadów (Dz.U. Nr 112, poz. 1206 z 2001r).
  6. Ustawa o odpadach (Dz.U. Nr 62 poz. 628 z 2001r z późn. zm.).
  7. Ustawa o zmianie ustawy o produktach biobójczych oraz ustawy o zmianie ustawy o produktach biobójczych (Dz.U. Nr 225, poz. 1464 z 2010r).

Ekopsychologia

Epoka odpadowa - ranking

  1. asiek - 216235 pkt.
  2. lek - 79367 pkt.
  3. kkerek - 63493 pkt.
  4. jooker13 - 28074 pkt.
  5. mand - 19242 pkt.
  6. brylka - 7657 pkt.
  7. rega98 - 5809 pkt.
  8. JustBxrt - 5576 pkt.
  9. wujek51 - 2847 pkt.
  10. agnieszkakutiak - 2726 pkt.